Ινστιτούτο Εκπαίδευσης & Επιμόρφωσης Μελών Τεχνικού Επιμελητηρίου Ελλάδας Α.Ε.

Κοιτώντας στις πόλεις του σήμερα παρατηρεί κανείς μια συνεχή και αντιμαχόμενη πάλη για τη μορφή τους και μία ανεξέλεγκτη επεκτασιμότητα των συνόρων τους προς όλες τις διαστάσεις. Μα και οι πληθυσμοί τους δείχνουν να ψάχνουν συνεχώς τη χαμένη αίσθηση του προσανατολισμού τους. Οπωσδήποτε οι αρχιτέκτονες δεν μπορεί να είναι άμοιροι ευθυνών.
Ένα ακόμα δείγμα της εποχής μας, η καταστροφή του περιβάλλοντος και του αστικού κλίματος, αποτελεί ένα  βασικό θέμα προβληματισμού της αρχιτεκτονικής του σήμερα. Η εμφάνιση του φαινομένου της αστικής θερμονησίδας που οφείλεται στο επιβαρυμένο μικροκλίμα των πόλεων, κυρίως εξαιτίας της κυκλοφοριακής ρύπανσης, αποτελεί τον βασικό λόγο που οι αρχιτέκτονες είναι υποχρεωμένοι πλέον να υιοθετήσουν νέες αντιλήψεις για τον τρόπο διαμόρφωσης του δομημένου περιβάλλοντος. Τα σύγχρονα αρχιτεκτονικά εργαλεία τους θα πρέπει πλέον να είναι η ανακύκλωση των υλικών, η αναστρεψιμότητα των κατασκευών, η αποϋλοποίηση των μορφών και η ουσιαστική αξιοποίηση των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας.
Οι διεθνείς συνδιασκέψεις για την προστασία του περιβάλλοντος, ενώ εκφράζουν θετικές προθέσεις, παραμένουν απόλυτα αναποτελεσματικές στον καθορισμό συγκεκριμένων μέτρων, αφού τα εκάστοτε πολιτικοστρατιωτικά κέντρα λήψης αποφάσεων επιβάλλουν τους δικούς τους όρους. Έτσι το κοινωνικό σύνολο επιλέγει σαν αντίδραση την εύκολη οδό της ΑΔΙΑΦΟΡΙΑΣ.
Σ’ αυτό το λήθαργο της κοινωνίας καλείται να κάνει την επανάσταση ο βιοκλιματικός και οικολογικός αρχιτεκτονικός σχεδιασμός, τόσο στη διαμόρφωση των οικιστικών κελυφών για τη δημιουργία ενός φιλικού μικροκλίματος, αλλά και ευρύτερα στη διαμόρφωση των αναπτυξιακών έργων υποδομής που άλλωστε αποτελούν και τη μέγιστη παρέμβαση στο φυσικό περιβάλλον. Με τον όρο σχεδιασμό δε γίνεται λόγος μόνο για τεχνολογικές βελτιστοποιήσεις αλλά και για μία ευρύτερη φιλοσοφία περιβαλλοντικής ευαισθητοποίησης και ισορροπίας.
Στην ειδυλλιακή Αθήνα του 5ου π.Χ. αιώνα, ατενίζοντας το Αιγαίο πέλαγος, ο Αριστοτέλης κωδικοποίησε τη θεωρία των προσωκρατικών φιλοσόφων για την αξία των τεσσάρων βασικών στοιχείων (αέρας, νερό, γη, φωτιά) και των τεσσάρων βασικών ποιοτήτων (θερμό, ψυχρό, υγρό, ξηρό). Σχεδόν παράλληλα ο Πλάτων ανέπτυξε τη θεωρία του νοητού και του αντιληπτού κόσμου.
Για να κατανοήσουμε καλύτερα την δύναμη και την αξία του ανέμου και μόνο, ας σταθούμε για λίγο στην κίνηση ενός σέρφερ. Το 1 λεπτό κίνησής του με τη βοήθεια του ανέμου ισοδυναμεί με την κατανάλωση πετρελαίου αξίας 1000 €!
Η αντίληψη της κατοίκησης σε διαφορετικά δομημένα περιβάλλοντα, με όποια φυσικά και κατασκευασμένα γεγονότα το απαρτίζουν, οδήγησε στις διατυπώσεις των εκάστοτε αρχιτεκτονικών αρχών που σηματοδότησαν διαφορετικές εποχές και τοποθεσίες. Η επιβεβαίωση αυτών προκύπτει αν αναλογιστούμε ότι στην αντιδιαμετρική τοποθεσία της Αθήνας ως προς τη Γη, βρίσκεται η Πόλη των Θεών, «το ΤΕΟΤΙΟΥΑΚΑΝ» του Μεξικού, η αρχαιότερη ηλιακή πόλη την εποχή του πολιτισμού των MAYA.
Το 1992 η Ευρωπαϊκή Κοινότητα με στόχο την υποστήριξη της ένταξης των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας στην Αρχιτεκτονική, προώθησε ένα μεγάλο ερευνητικό πρόγραμμα που ονομαζόταν «Solar House» (Ηλιακό Κτίριο), στο οποίο το γραφείο μας είχε την τιμή να συμμετάσχει μέσω τριών μεγάλων έργων. Και τα τρία αυτά έργα κατασκευάστηκαν στα επόμενα χρόνια.
Η μεγάλη αποκτηθείσα εμπειρία μας οδήγησε στη σκέψη του μεταβολισμού της ιδέας στη διεθνή κοινότητα των Αρχιτεκτόνων και επομένως στην δημιουργία ενός Διεθνούς προγράμματος στην UIA (Διεθνής Ένωση Αρχιτεκτόνων) με την ονομασία ARES (Architecture and Renewable Sources, Αρχιτεκτονική και Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας).
Μέσω του Προγράμματος ARES, το οποίο έχω την τιμή να διευθύνω, και με την υποστήριξη του ΤΕΕ, προωθείται η διάδοση της ιδέας για τη μέγιστη χρήση των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας στον Αρχιτεκτονικό σχεδιασμό παγκοσμίως.
Με στόχο την ευαισθητοποίηση και ενεργοποίηση του κοινωνικού συνόλου στη χρήση των ΑΠΕ, το Πρόγραμμα «ARES» της UIA προκήρυξε ένα Διεθνή Αρχιτεκτονικό Διαγωνισμό με θέμα: «ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΑ ΚΕΛΥΦΗ ΜΕ ΧΡΗΣΗ ΗΠΙΩΝ ΜΟΡΦΩΝ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΤΩΝ ΘΥΜΑΤΩΝ ΤΩΝ ΜΕΓΑΛΩΝ ΦΥΣΙΚΩΝ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ». Ο Διαγωνισμός θα ολοκληρωθεί τον Ιούνιο του 2008 οπότε και θα εκτεθούν τα βραβεία και όλες οι προτάσεις, κατά τη διάρκεια του 23ου Παγκόσμιου Συνεδρίου της UIA στο Τορίνο.
Η αντίληψη της ανάγκης αξιοποίησης των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας στον Αρχιτεκτονικό Σχεδιασμό είναι προφανής αν ανατρέξουμε στις παραδοσιακές δομικές μορφές όλων των διαφορετικών κλιματικών περιοχών του πλανήτη. Η Ελλάδα αποτελεί ένα από τα πιο διαυγή και πρωτογενή παραδείγματα παραδοσιακής αρχιτεκτονικής με χρήση των ΑΠΕ, όπως το αίθριο, η στοά, το χαγιάτι, το στενό σοκάκι, η χρήση ντόπιων υλικών. Χαρακτηριστικές περιοχές με έντονη παραδοσιακή αρχιτεκτονική είναι η Ήπειρος, η Μακεδονία, το Αιγαίο, το Ιόνιο, η Πελοπόννησος, και οι περισσότερες περιοχές της Ελλάδας.
Το μεταπολεμικό όμως άγχος, η ανασφάλεια και ο φόβος οδήγησαν σε μια ακαθόριστης μορφής Αρχιτεκτονική, με σήμα κατατεθέν τη μπετονένια πολυκατοικία, το πανωσήκωμα, την υπερεκμετάλλευση της δόμησης. Η επανεκτίμηση των αρχών σχεδιασμού πρέπει να γίνει μέσα από συγκεκριμένα υλοποιημένα παραδείγματα όπου το εκάστοτε περιβάλλον και μικροκλίμα θα πρέπει να καθορίζει τη αρχιτεκτονική γλώσσα της δομής.
Μερικές τέτοιες προσπάθειες αποτελούν τα παραδείγματα των έργων του γραφείου μας στα οποία γίνεται αναφορά στη σημειολογία του περιβάλλοντος και της οικολογίας στην αρχιτεκτονική πρόταση, ξεκινώντας από δύο έργα αστικού σχεδιασμού, του Κεραμεικού και του Ολυμπιακού Χωριού για το οποίο το γραφείο μας έκανε την βιοκλιματική μελέτη. Σε αυτά τα έργα εισάγαμε την ιδέα των «αιολικών» και των «ηλιακών» δρόμων.
ΚΕΡΑΜΕΙΚΟΣ
Με το πρόγραμμα της «Ενοποίησης αρχαιολογικών χώρων της Αθήνας» μας ανατέθηκε η ανάδειξη της περιοχής του φημισμένου αρχαίου Αθηναϊκού Κοιμητηρίου στον Κεραμεικό και η ένταξη του μέσα στον περιβάλλοντα αστικό ιστό.
Ο Αστικός ιστός του Κεραμεικού ορίζει ένα σημαντικό πολιτιστικό ρόλο στην ζωή της σύγχρονης Αθήνας. Η μελέτη βασίστηκε στη συνύφανση μιας αποδεχτής σχέσης του αρχαίου με τον σύγχρονο ιστό, οι οποίοι βρίσκονταν σε αναντιστοιχία μεταξύ τους, μέσω της οργάνωσης μιας ευρύτερης πράσινης αστικής ζώνης και με πυρήνα το αρχαίο Νεκροταφείο. ‘Έτσι γίνεται αναφορά στη σχέση του παρελθόντος με το σήμερα.
Προτάθηκε η σταδιακή αποκάλυψη ολόκληρου του αρχαίου ιστού που είναι σήμερα θαμμένος και η σταδιακή πλοκή του με το σύγχρονο ιστό μέσα από ένα σύστημα πεζοδρομήσεων και γεφυριών.
Έμφαση δόθηκε στους διαφορετικούς τρόπους αντιμετώπισης των δρόμων ανάλογα με τον προσανατολισμό, τη φύτευση, τα υλικά της πεζοδρόμησης και φυσικά την ιστορία τους. Οι δρόμοι ταξινομήθηκαν σε δρόμους του αέρα και δρόμους του ήλιου σύμφωνα με τον προσανατολισμό και τη φύτευση τους. Αντίστοιχα τα εδαφικά υλικά επιλέχθηκαν και τοποθετήθηκαν έτσι ώστε να επιτυγχάνεται η μέγιστη θερμική άνεση, κυρίως τους καλοκαιρινούς μήνες, καθώς επίσης λήφθηκε υπ’ όψιν η οικολογική τους διάσταση.
ΤΟ ΟΛΥΜΠΙΑΚΟ ΧΩΡΙΟ
Ο σχεδιασμός των βιοκλιματικών αρχών του Ολυμπιακού χωριού προβλέπει διαβαθμισμένη φύτευση στους δρόμους που εξαρτάται από την κίνηση του ήλιου και του αέρα, καθώς επίσης υδάτινες ζώνες για περαιτέρω φυσικό δροσισμό και μία εκτεταμένη χρήση πράσινου στην επιδερμίδα των κτιρίων.
Η ένταξη Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας σε αστικές περιοχές μπορεί να αποτελέσει μια λύση προς τη μελλοντική βιωσιμότητα των πόλεων. Ο ορισμός του προσανατολισμού των δρόμων και των κτιρίων, η κατάλληλη επιλογή και χρήση υλικών, η σχέση κενών και πλήρων και φυσικά η προσαρμογή και ένταξη στο εκάστοτε φυσικό περιβάλλον, αποτελούν τους καταρχήν άξονες του αστικού σχεδιασμού για την αξιοποίηση των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας. Εμείς προτείνουμε επιπλέον τη θεώρηση νέων σχεδιαστικών προσεγγίσεων που βασίζονται στην χρήση των τεσσάρων βασικών στοιχείων όπως αυτές εμφανίζονται στη θεωρία του Αριστοτέλη, και παραπέμπουν στην ηλιακή ενέργεια, τον αερισμό-δροσισμό, την χρήση των υλικών του άμεσου περιβάλλοντος και την επαφή με το νερό. Η αποδοχή του παγκόσμιου κοινού για την τεχνολογία της ανανεώσιμης ενέργειας στην κατασκευή, μπορεί να επιτευχθεί μόνο μέσα από πραγματικά παραδείγματα. Μερικά τέτοια παραδείγματα αποτελούν τα έργα του γραφείου μας που περιγράφονται στη συνέχεια. Η κατάταξή τους γίνεται με βάση το εκάστοτε κυριότερο από τα τέσσερα στοιχεία που επηρέασε τη φιλοσοφία του σχεδιασμού.
ΦΩΤΙΑ / ΗΛΙΟΣ
Η φωτιά, και συνεπώς ο ήλιος, είναι το κυρίαρχο στοιχείο της θεωρίας του Αριστοτέλη. Ο φυσικός φωτισμός, ο επαρκής ηλιασμός και η θερμική άνεση αποτελούν τα βασικά οφέλη από την σωστή αντιμετώπιση του στοιχείου του ήλιου στη φάση του σχεδιασμού.
ΕΚΣΥΓΧΡΟΝΙΣΜΟΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ
Η φιλοσοφία του αρχιτεκτονικού σχεδιασμού για τον εκσυγχρονισμό του Αρχαιολογικού Μουσείου της Θεσσαλονίκης αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα εκμετάλλευσης του ήλιου για το φυσικό φωτισμό του. Το αίθριο στην καρδιά των κτιρίων αποτέλεσε από πολύ παλιά ένα θαυμάσιο εργαλείο για την εκμετάλλευση του ήλιου στο εσωτερικό των κτιρίων. Το Αρχαιολογικό Μουσείο της Θεσσαλονίκης είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αντίστοιχης σύγχρονης αντιμετώπισης αίθριου. Το 1998 μας ανατέθηκε η ανακατασκευή και επέκταση του Μουσείου για να εκτεθεί ο θησαυρός των Μακεδόνων. Το υφιστάμενο κτίριο του αρχιτέκτονα Π. Καραντινού είχε στο κέντρο ένα ανοικτό αίθριο. Η πρότασή μας ήταν η αξιοποίηση αυτού του αίθριου μέσω του οποίου έγινε η υπόγεια επέκταση του μουσείου. Το ίδιο το αίθριο μετατράπηκε σε ένα νέο πυρήνα του κτιρίου, πηγή φωτός αλλά και αερισμού. Το επικρατέστερο σχεδιαστικό εργαλείο εδώ, όπως αναφέρθηκε, είναι ο ίδιος ο ήλιος καθώς διεισδύει μέσα στο κτίριο μέσω μιας πυραμιδοειδούς ελαφριάς χωροδικτυοματικής στέγασης του νέου αιθρίου. Έτσι η υπόγεια επέκταση του κτιρίου απέκτησε τον απαραίτητο ηλιασμό και αερισμό, χωρίς να επηρεάζεται ο αρχιτεκτονικός χαρακτήρας του υπάρχοντος κτιρίου. Επίσης ο σχεδιασμός των λεπτομερειών της στέγασης εξασφάλισε τη καλλίτερη αξιοποίηση του ήλιου και του αέρα. Η επικλινής στέγη είναι στραμμένη στο νότο εξασφαλίζοντας θερμική επαρκεια το χειμώνα, και ταυτοχρονα ειδικές περσίδες επιτρέπουν την είσοδο μόνο των βορινών ακτίνων του ήλιου, ενώ αποτρέπουν την είσοδο της υπέρυθρης και υπεριώδους ακτινοβολίας. Επίσης στο άνω τμήμα της πυραμίδας διαμορφώνονται ανοίγματα και έτσι δημιουργείται μια καμινάδα αέρα η οποία επιτρέπει τη ροή του αέρα και εξ αυτού το φυσικό δροσισμό σε όλο το κτίριο. Ταυτόχρονα δημιουργείται μια διαμπερής θέα μεταξύ των εσωτερικών και των εξωτερικών χώρων φέρνοντας το φυσικό φως και το φυσικό περιβάλλον μέσα στο κτίριο.
ΑΕΡΑΣ
Ο αέρας επιδρά αποτελεσματικά στην αποφυγή συγκέντρωσης ρύπων στις πόλεις, ανανεώνει το κλίμα του εσωτερικού περιβάλλοντος των κτιρίων, κυκλοφορεί ανάμεσα στον πολεοδομικό ιστό και εξασφαλίζει το μέγιστο φυσικό αερισμό για τον δροσισμό των κτιρίων. Τα παραδείγματα των κτιρίων που ακολουθούν εκμεταλλεύονται σημαντικά τη κίνηση του αέρα.
ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗΣ ΣΕ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟ ΓΙΑ ΤΟ ΛΥΚΕΙΟ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ (1999)
Η φιλοσοφία της σχεδιαστικής πρότασης αφορά μια κατασκευή-αερόστατο, η οποία καλύπτει τον Αρχαιολογικό χώρο.
Το σχήμα του στεγάστρου είναι τετράγωνο και αντιστοιχεί στο περίγραμμα του αρχαίου κτίσματος. Λειτουργεί σαν ένα προστατευτικό στοιχείο που εμποδίζει τη βροχή και συγχρόνως φιλτράρει τις υπέρυθρες και υπεριώδεις ακτίνες του ηλίου. Το καλοκαίρι εξασφαλίζεται διαμπερής αερισμός. Επίσης μέσω ανοιγμάτων στην οροφή του αερόστατου δημιουργείται το φαινόμενο της καμινάδας αερισμού, εξασφαλίζοντας συνεχή φυσικό δροσισμό.
Ο ΝΕΟΣ ΟΛΥΜΠΙΑΚΟΣ ΣΤΑΘΜΟΣ «ΕΙΡΗΝΗ» ΤΟΥ ΗΣΑΠ (2004)
Ο σχεδιασμός του νέου Ολυμπιακού Σταθμού «Ειρήνη» αποτέλεσε μία μεγάλη πρόκληση σχεδιασμού με στόχο μία έντονα οικολογική αντίληψη που να μπορεί να είναι αντιληπτή στο ευρύ κοινό. Η στέγαση του σταθμού αντιμετωπίστηκε σαν μία ευρύτερη βιοκλιματική φυλλωσιά. Πρώτη και βασική αρχή της στέγασης είναι η προφύλαξη από τη βροχή, αλλά και από τον καυτό καλοκαιρινό ήλιο για τους επιβάτες που περιμένουν στις αποβάθρες. Η απαίτηση αυτή συνδέεται με την εξασφάλιση συνθηκών καλού αερισμού και την αποφυγή εγκλωβισμού θερμού αέρα κάτω από τα στέγαστρα. Η σημειολογία του τύπου των στεγάστρων που χρησιμοποιήθηκαν, τα οποία προσομοιάζουν τα φύλλα του δέντρου, παραπέμπει στην παράδοση, την οικολογία και το περιβάλλον.
Η αναφορά στο οργανικό αυτό πρότυπο υπονοεί την πρόθεση κατάτμησης της στέγασης σε επί μέρους μικρότερα στέγαστρα με διαφορετικό ύψος μεταξύ τους, τα οποία μορφικά μπορούν να δανεισθούν τη πλαστική ποιότητα του φύλλου, την παραδοσιακή υλική ποιότητα των ξύλινων περσίδων, και στατικά τη φέρουσα δομή του φύλλου από ένα κεντρικό φορέα - υποστύλωμα. Μπορούμε συνοπτικά να περιγράψουμε την πρόταση στέγασης του νέου σταθμού «ΕΙΡΗΝΗ», ως ένα μοναδιαίο «κύτταρο» - φύλλο στέγασης, με δυνατότητα επέκτασης σε μια ευρύτερη βιοκλιματική φυλλωσιά.
Τα επί μέρους στέγαστρα, όμοια ή σε παραλλαγές, συμπλέκονται με τα στοιχεία της πραγματικής φύτευσης εξασφαλίζοντας σκίαση και φυσικό δροσισμό. Η οργάνωσή τους συνθέτει μία ροή λειτουργικών μορφολογικών στοιχείων, που αποδίδουν ένα συνολικό οικολογικό χαρακτήρα στην περιοχή και την αίσθηση ενός μεγάλου κήπου.
ΤΟ ΚΤΙΡΙΟ ΤΗΣ ΝΟΜΑΡΧΙΑΣ ΑΘΗΝΩΝ
Ένα ακόμα πρόσφατο παράδειγμα εκμετάλλευσης του στοιχείου του αέρα είναι η εν εξελίξει μελέτη του κτιρίου της Νομαρχίας Αθηνών.
Το οικόπεδο βρίσκεται σε μια πυκνοκατοικημένη και επιβαρημένη ατμοσφαιρικά περιοχή της Αθήνας, πολύ κοντά στην Ακαδημία Πλάτωνος. Αυτό οδήγησε στην ιδέα της διαμόρφωσης μια πράσινης πλατείας στο μέσο του οικοπέδου, ως ένα περιβαλλοντικό κέντρο διαλόγου του κτιρίου και ως πυρήνα φυσικού αερισμού και φυσικού φωτισμού. Ο σχεδιασμός του κτιρίου αφορά δύο όγκους, των οποίων η άρθρωση αποτελεί και την καρδιά - πυρήνα του κτιρίου. Η αντιμετώπιση του πυρήνα προσομοιάζει τον κορμό ενός δέντρου. Τα επεκτεινόμενα κλαδιά του γεμάτα με φύλλα δημιουργούν τις πράσινες φυτεμένες ταράτσες του κτιρίου. Στην ουσία ο πυρήνας αυτός λειτουργεί ως στοιχείο διάτρησης της κτιριακής μάζας για τη διέλευση του ήλιου, του αέρα και της φύτευσης. Συγχρόνως ρυθμιζόμενες φωτοβολταϊκές περσίδες στις όψεις του κτιρίου ελέγχουν τον ηλιασμό και αερισμό των γραφείων. Επιπλέον ο υδάτινος χώρος που διαμορφώνεται στην πλατεία του οικοπέδου εξυπηρετεί την αντανάκλαση του πυρήνα αναπνοής του κτιρίου και εξασφαλίζει πρόσθετο φυσικό δροσισμό τους καλοκαιρινούς μήνες.
ΝΕΡΟ
Το νερό που προέρχεται από την βροχή, τη θάλασσα και το υπέδαφος είναι ένα εξαιρετικά πολύτιμο στοιχείο που επηρεάζει σημαντικά τις αρχιτεκτονικές επιλογές σχεδιασμού και χρησιμοποιείται με πολλούς τρόπους ως ένα ακόμα βασικό αρχιτεκτονικό εργαλείο στο βιοκλιματικό και περιβαλοντικό σχεδιασμό.
ΤΟ ΟΛΥΜΠΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΚΑΝΟ ΣΛΑΛΟΜ ΣΤΑ ΛΕΥΚΑ ΝΕΡΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ
Σύμφωνα με μία αισιόδοξη άποψη, «η αρχιτεκτονική και κατ’ επέκταση το αρχιτεκτονικό έργο, θα πρέπει να είναι δεμένο με τη φύση, όσο ένα φυτό, και ενταγμένο με το τοπίο, όσο ένα δένδρο». Το Ολυμπιακό Κέντρο Κανό-Σλάλομ στο Ελληνικό είναι η εγκατάσταση για ένα άθλημα όπου οι αθλητές τιθασεύουν τη δύναμη του νερού, και απολαμβάνουν τα πλεονεκτήματα της ροής του. Η αρχιτεκτονική φιλοσοφία αυτής της Ολυμπιακής Εγκατάστασης επεδίωξε την απόλυτη ένταξη στο φυσικό τοπίο. Η νέα διαμόρφωση του περιβάλλοντος αναπλήρωσε τα κενά του υφιστάμενου τοπίου και ανέδειξε τις φυσικές καμπύλες του. Κανένας κτιριακός ή άλλος όγκος εκτός από τον πύργο ελέγχου δεν προβάλλεται στο τοπίο. Το νέο κτίριο είναι «ενσωματωμένο» στο πρανές και η όψη του αποτελεί λεπτές σχισμές στο έδαφος. Οι σχισμές αυτές επιτρέπουν παράλληλα το διαμπερή αερισμό ο οποίος συμβάλλει στην αξιοποίηση της φυσικής δροσιάς του νερού. Η διαμόρφωση αυτή επιτυγχάνει την ιδανική βιοκλιματική διαχείριση των εξωτερικών και των εσωτερικών χώρων. Ταυτόχρονα οι λίμνες και η ροή του νερού της πίστας συμβάλλουν σημαντικά στη δημιουργία ενός εξαιρετικού μικροκλίματος ακόμα και τις πολύ ζεστές μέρες του Αυγούστου, τότε που διεξήχθησαν οι Ολυμπιακοί Αγώνες της Αθήνας. Αυτή η Ολυμπιακή Εγκατάσταση τιμήθηκε με το Χάλκινο Βραβείο της Διεθνούς Ολυμπιακής Επιτροπής το 2007, (Μάιος 2007) για τον Αρχιτεκτονικό Περιβαλλοντικό Σχεδιασμό της.
ΓΕΦΥΡΑ ΤΟΥ ΜΕΛΛΟΝΤΟΣ
Η σχεδιαστική πρόταση για τη «Γέφυρα του Μέλλοντος» που είχε στόχο να ενώσει δύο νησιά της Ιαπωνίας, αναζήτησε μία δυναμική μορφή πάνω από υδάτινη επιφάνεια. Ο σχεδιασμός διακρίθηκε στο σχετικό Διεθνή Αρχιτεκτονικό Διαγωνισμό που είχε προκηρυχθεί στην Ιαπωνία πριν από 20 χρόνια. Η πρόκληση συμμετοχής σ’ αυτό το διαγωνισμό ξεκίνησε καθαρά ερευνητικά στα πλαίσια της αναζήτησης μιας ανθρώπινης κίνησης και όχι μόνο μιας τροχοφόρας κυκλοφορίας σ’ αυτές τις κατασκευές και παράλληλα στα πλαίσια της έρευνας για το διάλογο των τεράστιων αυτών κατασκευών με το περιβάλλον τους. Η αρχιτεκτονική σύλληψη βασίζεται στην αρμονική δυναμική της κίνησης του ανθρώπου όταν εκτελεί το άλμα εις ύψος. Η τρισδιάστατη αυτή κίνηση προσομοιάζει το τρίπτυχο άνθρωπος - περιβάλλον - δυναμική κίνηση. Σε αυτή τη σχέση απουσιάζει οποιοδήποτε κάθετο στοιχείο, ενώ η κίνηση και η ροή του νερού σηματοδοτούν σημειολογικά το σχεδιασμό.
ΓΗ
Το στοιχείο της γης (έδαφος) είναι το τέταρτο στοιχείο της Αριστοτελικής Φιλοσοφίας και συμβάλλει επίσης αποτελεσματικά σε μια βιοκλιματική προσέγγιση του αρχιτεκτονικού σχεδιασμού. Οι αρχιτεκτονημένες μορφές οφείλουν να σέβονται και να αξιοποιούν τους περιβάλλοντες εδαφικούς σχηματισμούς. Σε αυτή τη περίπτωση η αποϋλοποίηση των όγκων συμβάλλει στον σεβασμό του φυσικού περιβάλλοντος. Επίσης η αξιοποίηση των ντόπιων υλικών συμβάλλει στη διαμόρφωση ενός περισσότερο αρμονικού αρχιτεκτονήματος στο εκάστοτε τοπίο, ενώ ταυτόχρονα αξιοποιεί περισσότερο το υφιστάμενο εδαφικό τοπίο.
ΚΕΝΤΡΟ ΑΝΑΝΕΩΣΙΜΩΝ ΠΗΓΩΝ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΘΗΝΑ
Το 1990 το Κέντρο Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας στην Αθήνα πήρε το Α’ βραβείο σε Αρχιτεκτονικό Διαγωνισμό με πρόσκληση. Σχεδιάστηκε το 1989 αλλά δυστυχώς δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ. Βρίσκεται στον ιστορικό περίγυρο του ναού του Ποσειδώνα στο Σούνιο και πάνω στην ακτή του Σαρωνικού.
Κίνητρο του σχεδιασμού αποτέλεσε η δημιουργία ενός ενεργειακού κέντρου του μέλλοντος που με την παρουσία του θα αντικατόπτριζε την πλήρη προστασία και σεβασμό του περιβάλλοντος. Με τη αυτοτελή δυναμική του θα εκμηδένιζε κάθε κτιριακή έξαρση που θα παραβίαζε τη δεδομένη αρμονία του περιβάλλοντος τοπίου. Ο αρχιτεκτονικός σχεδιασμός του σχηματίζει μια ασημένια καμπύλη στο έδαφος που μοιάζει με έναν οριζόντιο καθρέφτη της ανατολής και της δύσης του ήλιου.
Η συνολική του αρχιτεκτονική αντίληψη είναι βαθιά περιβαλλοντική και οικολογική και η ανθρώπινη κλίμακα είναι κυρίαρχη. Οι εργαζόμενοι θα περπατούσαν ανάμεσα στις φυσικές καμπύλες του εδάφους, απολαμβάνοντας παράλληλα την ανατολή του ηλίου μέσα από τις κολώνες του ναού του Ποσειδώνα και τη δύση του ηλίου στο βάθος του ορίζοντα και της θάλασσας.
Επιστρέφοντας στη θεωρητική προσέγγιση των φιλοσοφικών αρχών που διέπουν τη σημειολογική αναφορά των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας στην Αρχιτεκτονική, επισημαίνουμε ότι κατά τη θεωρία του Πλάτωνα ο νοητός κόσμος παραμένει αμετάβλητος ενώ ο αντιληπτός συνεχώς μεταβάλλεται. Η θεωρία έχει απόλυτη εφαρμογή στην Τέχνη και ιδιαίτερα στην Αρχιτεκτονική, όπου η νόηση παραμένει αμετάβλητη ενώ η αντίληψή της αναδιαμορφώνεται σύμφωνα με τις εξελίξεις της Τεχνολογίας.
Βασιζόμενοι σε αυτές τις σκέψεις και με εργαλείο την θεωρία των 4 στοιχείων του Αριστοτέλη, η φιλοσοφία του σχεδιασμού για το στέγαστρο του Αρχαιολογικού χώρου στο Ακρωτήρι βραβεύτηκε από την Ευρωπαϊκή Ένωση («Πρόγραμμα Ηλιακού Σπιτιού») πριν από 10 χρόνια (1997).
ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΧΩΡΟΣ ΑΚΡΩΤΗΡΙΟΥ ΣΑΝΤΟΡΙΝΗΣ
Οι ΗΦΑΙΣΤΕΙΑΚΕΣ ΕΚΡΗΞΕΙΣ συνιστούν την αναγέννηση της γης. Μία τέτοια τεράστια ηφαιστειακή έκρηξη στην Σαντορίνη την εποχή του Χαλκού γύρω στο 1650 π.Χ. αποτέλεσε την αιτία καταστροφής ενός μεγάλου τμήματος του νησιού που καλύφθηκε με ηφαιστειακά υλικά αλλά παράλληλα και την αιτία της φυσικής του προστασίας για 3500 χρόνια. Από την ανασκαφή αποκαλύ- φθηκε ο προϊστορικός οικισμός του Ακρωτηρίου με τις γνωστές τοιχογραφίες και τα πολυόροφα κτίρια, όλα διατηρημένα σε εξαιρετική κατάσταση. Τέτοια γεγονότα αποκαλύπτουν την τεράστια δύναμη της γης και τη σταδιακή διαμόρφωσή της, όπως τη γνωρίσαμε εμείς.
Τα κρίνα που ευδοκιμούσαν στην Σαντορίνη και απεικονίζονται στην πολύ γνωστή «Τοιχογραφία της Άνοιξης» αποτέλεσαν πηγή έμπνευσης για τον σχεδιασμό του Νέου Στεγάστρου του προϊστορικού οικισμού του Ακρωτηρίου της Σαντορίνης, ως μια ιδέα - νόηση που παραμένει αναλλοίωτη και αμετάβλητη για 3500 χρόνια. Ο κατασκευαστικός σχεδιασμός που ανήκει στη σφαίρα του μεταβλητού αντιληπτικού κόσμου, έγινε με γνώμονα την αξιοποίηση των πολλαπλών δυνατοτήτων που μπορεί να προσφέρει η συνεχώς εξελισσόμενη τεχνολογία της κατασκευής, η οποία όμως κατάλληλα εφαρμοσμένη μπορεί να αποδειχθεί βαθιά οικολογική και περιβαλλοντική.
Η πόλη ήταν θαμμένη για 3500 χρόνια κάτω από την ηφαιστειακή λάβα. Η ιδέα του Στεγάστρου σεβάστηκε και κατά ένα τρόπο αναπαρήγαγε αυτή τη κατάσταση διατήρησης που επινόησε η φύση. Το ίδιο το υλικό καταστροφής και συνάμα προστασίας του οικισμού - η ηφαιστειακή γη - αποτέλεσε το κεντρικό εργαλείο για τη χάραξη της φιλοσοφίας επέμβασης σ’ αυτό το μοναδικό προϊστορικό οικισμό. Έτσι το νέο Στέγαστρο του Αρχαιολογικού Χώρου καλύπτεται εντελώς από το εντόπιο εδαφικό υλικό της θηραϊκής γης. Το νέο στέγαστρο διαμορφώνεται σε τοξωτά τμήματα κατά τον άξονα βορρά - νότου. Τα ανοίγματα μεταξύ των τοξοειδών τμημάτων επιτρέπουν την ομοιογενή κατανομή του φυσικού φωτισμού και επιτρέπουν τη συνεχή ροή του φυσικού αερισμού. Ο ήλιος φωτίζει ομοιόμορφα τον αρχαιολογικό χώρο από τα ειδικά βορινά ανοίγματα και παρέχει την χαμένη αίσθηση της ανατολής και της δύσης στη θαμμένη πόλη. Η ανανέωση του εσωτερικού αέρα και ο φυσικός δροσισμός του χώρου γίνεται τις βραδινές ώρες όπου η θερμοκρασία μειώνεται αισθητά. Την ημέρα τα ανοίγματα κλείνουν και έτσι διατηρέιται η χαμηλή θερμοκρασία προσδίδοντας συνθήκες θερμικής άνεσης για τους πολλούς επισκέπτες και τους αρχαιολόγους που εργάζονται εκεί. Για να αναδειχθούν τα μνημεία και για να γίνουν προσιτά στον επισκέπτη προβλέφθηκαν ειδικές διαδρομές ανάμεσα στον προϊστορικό οικιστικό ιστό ενώ έτσι εξασφαλίζεται η προστασία του οικισμού από την κυκλοφορία των επισκεπτών.
Ο εκπαιδευτικός ρόλος του χώρου αναβαθμίζεται με την οργάνωση ειδικών θεματικών εκθεσιακών ενοτήτων, όπου αναδεικνύονται οι πτυχές του δημόσιου και ιδιωτικού βίου των προϊστορικών κατοίκων του νησιού. Η οροφή του στεγάστρου είναι κατασκευασμένη με τέτοιο τρόπο που δεν διαταράσσει την συνολική αρμονία τόσο του εξωτερικού περιβάλλοντος όσο και του μνημείου. Αυτή η αρμονία του προϊστορικού οικισμού «παραβιάστηκε» 3500 χρόνια πριν από την ηφαιστειακή έκρηξη και από ένα μεγάλο «τσουνάμι» που ακολούθησε. Η φυγή των κατοίκων πριν ξεσπάσει το «τσουνάμι» εκφράζεται στη διάσημη μικρογραφία του Στόλου.
Σήμερα, η ιδέα ήταν η επαναφορά της αρμονίας στο περιβάλλον και στο μνημείο. Έτσι ο σχεδιασμός του Στεγάστρου αντιμετωπίσθηκε σαν μια επέκταση των φυσικών καμπύλων του εδάφους που το περιβάλλουν. Ο Αριστοτέλης στη θεωρία του για τον «ΚΟΣΜΟ» αναφέρει ότι διακατέχεται από την επίδραση της φύσης που οργανώνει τα πάντα με τον πιο σωστό και τον πιο σκόπιμο τρόπο. Ο κόσμος, με τα βουνά, τα νερά, τα φυτά, τα ζώα και φυσικά τον άνθρωπο, αποτέλεσε το βασικότερο θέμα της θεωρίας του, με την οποία συμπλέει η θεώρηση ότι το Περιβάλλον προέχει και ίσως καθορίζει τη Αρχιτεκτονική.
Δημοσιεύθηκε στο περιοδικό ΤΕΧΝΙΚΑ
Ν. Φιντικάκης, Αρχιτέκτων